IaaS چیست؟ (آشنایی با زیرساخت به عنوان سرویس به زبان ساده)
رشد سرویسهای آنلاین، افزایش حجم دادهها و نیاز کسبوکارها به توسعه سریعتر زیرساختهای فناوری اطلاعات باعث شده است که روش سنتی خرید و نگهداری سرورهای فیزیکی دیگر تنها گزینه سازمانها نباشد. امروزه بسیاری از منابعی که پیشتر برای استفاده از آنها به خرید تجهیزات، ایجاد فضای دیتاسنتر و صرف زمان و هزینه برای نصب و نگهداری نیاز بود، میتوانند بهصورت سرویس و از طریق Cloud در اختیار سازمان قرار گیرند.
یکی از مهمترین مدلهای ارائه خدمات رایانش ابری، IaaS یا Infrastructure as a Service است که در فارسی با عنوان «زیرساخت به عنوان سرویس» یا «زیرساخت به عنوان خدمت» شناخته میشود.
در مدل IaaS، سازمان بهجای خرید مستقیم بخش قابل توجهی از تجهیزات زیرساختی، منابعی مانند قدرت پردازشی، سرور، فضای ذخیرهسازی و شبکه را از یک ارائهدهنده خدمات Cloud دریافت میکند. این رویکرد میتواند امکان توسعه سریعتر زیرساخت، افزایش یا کاهش منابع بر اساس نیاز و تغییر ساختار هزینههای فناوری اطلاعات را فراهم کند.
اما IaaS دقیقاً چیست، چگونه کار میکند و چه مزایا و محدودیتهایی دارد؟
IaaS دقیقاً چیست و چه مفهومی دارد؟
IaaS مخفف Infrastructure as a Service و به معنای زیرساخت به عنوان سرویس است. در این مدل از رایانش ابری، منابع اصلی زیرساخت فناوری اطلاعات بهصورت سرویس در اختیار کاربران و سازمانها قرار میگیرند.
بر اساس تعریف مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST)، در مدل IaaS مصرفکننده میتواند منابع پایهای مانند پردازش، فضای ذخیرهسازی و شبکه را تأمین کرده و نرمافزار موردنظر خود، از جمله سیستمعامل و برنامههای کاربردی، را روی آنها اجرا کند. در مقابل، مدیریت زیرساخت اصلی Cloud بر عهده ارائهدهنده سرویس قرار دارد.
به زبان ساده، تصور کنید یک سازمان برای اجرای نرمافزارهای خود به چند سرور نیاز دارد. در روش سنتی ممکن است سازمان مجبور باشد سرورهای فیزیکی را خریداری کند، فضای مناسبی برای آنها در نظر بگیرد و مسائلی مانند برق، سرمایش، تجهیزات شبکه و نگهداری سختافزار را مدیریت کند.
در مدل IaaS بخش مهمی از این زیرساخت فیزیکی توسط Cloud Provider فراهم میشود و سازمان منابع موردنیاز خود را بهصورت سرویس دریافت میکند. بنابراین میتوان مفهوم IaaS را بهصورت ساده چنین خلاصه کرد: بهجای خرید و نگهداری تمام زیرساخت فیزیکی، ظرفیت زیرساخت موردنیاز خود را بهصورت سرویس دریافت میکنید.
سیستم IaaS چگونه کار میکند؟
یکی از فناوریهای مهم در شکلگیری IaaS، مجازیسازی یا Virtualization است. ارائهدهندگان Cloud در دیتاسنترهای خود مجموعه بزرگی از سرورها، تجهیزات ذخیرهسازی و زیرساخت شبکه را نگهداری میکنند. با استفاده از فناوریهای مجازیسازی و مدیریت Cloud، ظرفیت این زیرساختها میتواند به منابع منطقی و قابل تخصیص تبدیل شود.
به این ترتیب یک مشتری میتواند برای مثال یک ماشین مجازی با مقدار مشخصی CPU، حافظه RAM و فضای ذخیرهسازی ایجاد کند، بدون اینکه لازم باشد یک سرور فیزیکی مستقل خریداری کند. در بسیاری از سرویسهای IaaS، منابع موردنیاز میتوانند از طریق پنل مدیریتی، API یا ابزارهای Infrastructure as Code ایجاد و مدیریت شوند.
به همین دلیل، ایجاد یک سرور جدید در محیط Cloud میتواند بسیار سریعتر از فرآیند خرید، تحویل، نصب و راهاندازی یک سرور فیزیکی انجام شود. همچنین در صورت افزایش نیاز سازمان، امکان افزایش ظرفیت زیرساخت وجود دارد و در بسیاری از سناریوها میتوان پس از کاهش تقاضا، منابع اضافی را نیز کاهش داد.
این ویژگی با یکی از اصول مهم Cloud Computing یعنی Rapid Elasticity یا کشسانی سریع منابع ارتباط مستقیم دارد.
اجزای اصلی IaaS کدامند؟ (پردازش، ذخیرهسازی و شبکه)
زیرساخت به عنوان سرویس فقط به ارائه یک «سرور مجازی» محدود نمیشود. یک محیط IaaS معمولاً مجموعهای از منابع زیرساختی را در اختیار کاربران قرار میدهد که سه بخش اصلی آن شامل Compute، Storage و Networking است.
منابع پردازشی یا Compute
Compute همان توان پردازشی موردنیاز برای اجرای سیستمعاملها، برنامهها و سرویسهای مختلف است. یکی از رایجترین روشهای ارائه این منابع در IaaS، Virtual Machine یا ماشین مجازی است. سازمان میتواند متناسب با نیاز خود ماشینهایی با تعداد CPU، میزان RAM و ظرفیت متفاوت ایجاد کند.
برای مثال یک سرور کوچک برای اجرای یک سرویس داخلی ممکن است به منابع محدودی نیاز داشته باشد، در حالی که اجرای یک سامانه سازمانی پرترافیک به ظرفیت پردازشی بسیار بیشتری احتیاج دارد.
فضای ذخیرهسازی یا Storage
بخش دیگری از IaaS مربوط به ذخیرهسازی اطلاعات است. ارائهدهندگان Cloud معمولاً انواع مختلفی از Storage را برای کاربردهای متفاوت ارائه میکنند. برای نمونه، Block Storage میتواند برای دیسک ماشینهای مجازی و برخی پایگاههای داده مورد استفاده قرار گیرد، در حالی که Object Storage برای نگهداری حجم بالایی از فایلها و دادههای غیرساختیافته کاربرد دارد.
در نتیجه سازمان میتواند ظرفیت ذخیرهسازی خود را بدون وابستگی مستقیم به خرید هارددیسک یا تجهیزات ذخیرهسازی فیزیکی توسعه دهد.
شبکه یا Networking
ماشینهای مجازی و سرویسهای Cloud برای ارتباط با یکدیگر، کاربران و اینترنت به زیرساخت شبکه نیاز دارند. در IaaS امکاناتی مانند شبکههای مجازی، IP Address، Routing، Firewall، Load Balancing و سایر قابلیتهای شبکه میتوانند در اختیار کاربران قرار گیرند.
در نتیجه بخش قابل توجهی از معماری شبکهای که در یک دیتاسنتر سنتی با تجهیزات فیزیکی پیادهسازی میشود، در Cloud میتواند بهصورت نرمافزاری تعریف و مدیریت شود.
تفاوت IaaS با زیرساختهای سنتی (On-Premises)
در زیرساخت سنتی یا On-Premises، سازمان معمولاً مسئول خرید، نصب و نگهداری بخش عمده تجهیزات فناوری اطلاعات است. برای مثال اگر یک شرکت به ظرفیت پردازشی بیشتری نیاز داشته باشد، ممکن است مجبور شود سرور جدیدی خریداری کند. این فرآیند علاوه بر هزینه خرید تجهیزات، میتواند شامل زمان تأمین کالا، نصب در دیتاسنتر، پیکربندی شبکه، تأمین برق و سرمایش و نگهداری دورهای باشد.
اما در مدل IaaS، زیرساخت فیزیکی اصلی از قبل توسط Cloud Provider ایجاد شده است. سازمان میتواند بر اساس نیاز خود منابع موردنظر را از این زیرساخت دریافت کند.
در نتیجه تفاوت اصلی این دو مدل را میتوان در مالکیت و مسئولیت مدیریت زیرساخت فیزیکی مشاهده کرد. در مدل سنتی، بخش بزرگی از این مسئولیت بر عهده خود سازمان است؛ در IaaS، مدیریت زیرساخت فیزیکی پایه به ارائهدهنده Cloud منتقل میشود.
مسئولیتها در IaaS؛ چه چیزی بر عهده شماست و چه چیزی بر عهده ارائهدهنده ابری؟
یکی از نکات مهم درباره IaaS این است که استفاده از زیرساخت Cloud به معنای واگذاری تمام مسئولیتهای فناوری اطلاعات به ارائهدهنده نیست.
در این مدل، مسئولیتها میان ارائهدهنده Cloud و مشتری تقسیم میشوند. Cloud Provider معمولاً مسئول بخشهایی مانند دیتاسنتر فیزیکی، سرورها، تجهیزات ذخیرهسازی، شبکه فیزیکی و لایههای اصلی مجازیسازی است.
در مقابل، مشتری همچنان مسئول بخش قابل توجهی از محیط خود است. سیستمعامل ماشینهای مجازی، تنظیمات نرمافزاری، برنامههای نصبشده، دادهها، حسابهای کاربری و بسیاری از تنظیمات امنیتی میتوانند در حوزه مسئولیت مشتری قرار داشته باشند. بنابراین استفاده از IaaS به این معنا نیست که سازمان دیگر نیازی به مدیریت IT ندارد؛ بلکه مرز مسئولیت مدیریت زیرساخت تغییر میکند.

مسئولیتها در IaaS
مهمترین مزایای استفاده از IaaS برای کسبوکارها
کاهش نیاز به سرمایهگذاری اولیه در سختافزار
در مدل سنتی، توسعه زیرساخت معمولاً نیازمند خرید تجهیزات جدید است. این موضوع میتواند سرمایهگذاری اولیه قابل توجهی ایجاد کند. در IaaS، سازمان میتواند بهجای خرید بخشی از تجهیزات، منابع موردنیاز را بهصورت سرویس دریافت کند. به همین دلیل امکان تبدیل بخشی از هزینههای سرمایهای (CAPEX) به هزینههای عملیاتی (OPEX) وجود دارد.
مقیاسپذیری و انعطافپذیری بیشتر
میزان نیاز یک کسبوکار به منابع پردازشی همیشه ثابت نیست. برای مثال ممکن است یک سامانه در برخی ساعات یا دورههای زمانی با افزایش شدید تعداد کاربران مواجه شود. در زیرساخت سنتی، سازمان باید از قبل سختافزار لازم برای پاسخگویی به حداکثر تقاضا را خریداری کند.
در Cloud امکان افزایش یا کاهش منابع بر اساس نیاز وجود دارد. این قابلیت باعث میشود سازمان بتواند زیرساخت خود را با تغییرات کسبوکار هماهنگتر کند.
راهاندازی سریعتر زیرساخت
خرید و نصب سرور فیزیکی میتواند زمانبر باشد، اما در یک محیط IaaS، منابع محاسباتی میتوانند در مدت بسیار کوتاهتری Provision شوند. این موضوع بهخصوص برای تیمهای توسعه، پروژههای جدید و کسبوکارهایی که سرعت ورود به بازار برای آنها اهمیت دارد، ارزشمند است.
پرداخت متناسب با مصرف
یکی از ویژگیهای رایج Cloud، Measured Service است؛ یعنی میزان استفاده از منابع قابل اندازهگیری است. بسیاری از سرویسهای IaaS نیز بر اساس میزان مصرف قیمتگذاری میشوند. بنابراین سازمان میتواند بهجای خرید ظرفیت ثابت، هزینه منابعی را پرداخت کند که واقعاً از آنها استفاده کرده است.
البته این ویژگی تنها زمانی به کاهش هزینه منجر میشود که منابع Cloud بهدرستی مانیتور و مدیریت شوند. ایجاد منابع بلااستفاده یا انتخاب ظرفیت بیش از نیاز میتواند هزینه Cloud را افزایش دهد.
کاهش درگیری با نگهداری سختافزار
در IaaS، نگهداری سرورهای فیزیکی، تجهیزات اصلی شبکه، برق و سرمایش دیتاسنتر بر عهده ارائهدهنده Cloud قرار دارد. این مسئله میتواند به تیم فناوری اطلاعات اجازه دهد زمان بیشتری را صرف مدیریت سرویسها، نرمافزارها، امنیت، معماری و نیازهای کسبوکار کند.
محدودیتها و چالشهای کلیدی IaaS
IaaS در کنار مزایای خود، چالشهایی نیز دارد و انتخاب آن باید بر اساس نیاز واقعی سازمان انجام شود.
مدیریت هزینهها
مدل Pay-as-you-go الزاماً به معنای ارزانتر بودن در تمام شرایط نیست. اگر ماشینهای مجازی بدون استفاده روشن بمانند، فضای ذخیرهسازی اضافی ایجاد شود یا انتقال داده بهدرستی مدیریت نشود، هزینه Cloud میتواند افزایش پیدا کند. به همین دلیل مفاهیمی مانند Cloud Cost Management و FinOps در محیطهای ابری اهمیت زیادی پیدا کردهاند.
نیاز به دانش تخصصی
اگرچه Cloud Provider سختافزار را مدیریت میکند، سازمان همچنان برای مدیریت سیستمعامل، شبکه، دسترسیها، مانیتورینگ، Backup و امنیت به نیروی متخصص نیاز دارد. در واقع IaaS نسبت به برخی مدلهای دیگر Cloud کنترل بیشتری به مشتری میدهد و همین کنترل بیشتر، مسئولیت بیشتری نیز ایجاد میکند.
امنیت و پیکربندی
بخشی از امنیت محیط IaaS به نحوه پیکربندی سرویس توسط مشتری وابسته است.
تنظیم نادرست Firewall، باز گذاشتن دسترسیهای غیرضروری، مدیریت نامناسب حسابهای کاربری یا محافظت ناکافی از دادهها میتواند خطرات امنیتی ایجاد کند. بنابراین استفاده از Cloud مسئولیت سازمان در حوزه امنیت را حذف نمیکند.
وابستگی به ارائهدهنده Cloud
انتقال حجم زیادی از زیرساخت و دادهها به یک ارائهدهنده خاص میتواند در برخی سناریوها باعث Vendor Lock-in شود. به همین دلیل سازمانها پیش از مهاجرت گسترده به Cloud باید مواردی مانند قابلیت انتقال داده، معماری سرویسها، استانداردهای مورد استفاده و هزینه خروج از سرویس را نیز بررسی کنند.
IaaS چه کاربردهایی دارد؟
IaaS میتواند برای طیف وسیعی از بارهای کاری مورد استفاده قرار گیرد. یکی از کاربردهای رایج آن میزبانی وبسایتها و نرمافزارهای تحت وب است. سازمان میتواند سرورها و منابع موردنیاز برنامه را بدون ایجاد دیتاسنتر مستقل در Cloud راهاندازی کند.
کاربرد دیگر IaaS، ایجاد محیطهای Development و Testing است. تیمهای توسعه میتوانند زیرساخت آزمایشی موردنیاز خود را ایجاد کرده و پس از پایان پروژه منابع را حذف کنند. IaaS همچنین میتواند در Backup و Disaster Recovery مورد استفاده قرار گیرد. نگهداری نسخههای پشتیبان یا ایجاد زیرساخت بازیابی در Cloud میتواند بخشی از برنامه تداوم کسبوکار سازمان باشد.
اجرای برخی نرمافزارهای سازمانی، پایگاههای داده، پردازش داده و بارهای کاری محاسباتی نیز از دیگر کاربردهای IaaS است. با این حال مناسب بودن IaaS برای هر Workload باید بر اساس الزامات فنی، امنیتی، مالی و قانونی همان سازمان ارزیابی شود.

تفاوت IaaS با مدلهای PaaS و SaaS چیست؟
تفاوت IaaS با مدلهای PaaS و SaaS چیست؟
IaaS یکی از سه مدل کلاسیک خدمات Cloud در کنار PaaS یا Platform as a Service و SaaS یا Software as a Service است. تفاوت اصلی این مدلها در سطحی از فناوری است که توسط ارائهدهنده مدیریت میشود.
- در IaaS، زیرساخت پایه در اختیار مشتری قرار میگیرد و مشتری کنترل بیشتری روی سیستمعامل، نرمافزارها و تنظیمات محیط دارد.
- در PaaS، علاوه بر زیرساخت، بخشی از پلتفرم موردنیاز برای توسعه و اجرای برنامه نیز توسط ارائهدهنده مدیریت میشود.
- در SaaS نیز کاربر یک نرمافزار آماده را بهعنوان سرویس دریافت میکند و معمولاً درگیر مدیریت زیرساخت و پلتفرم زیرین آن نیست.
بنابراین IaaS معمولاً کنترل بیشتری بر محیط زیرساختی در اختیار مشتری قرار میدهد، اما این کنترل بیشتر با مسئولیت مدیریتی بیشتر نیز همراه است.
معروفترین ارائهدهندگان سرویس IaaS در جهان
بسیاری از شرکتهای بزرگ فناوری خدماتی ارائه میکنند که در دسته یا محدوده IaaS قرار میگیرند.
برای مثال در Amazon Web Services (AWS) سرویس Amazon EC2 امکان استفاده از منابع محاسباتی و ماشینهای مجازی را فراهم میکند. در Microsoft Azure نیز Azure Virtual Machines یکی از سرویسهای اصلی برای ایجاد و اجرای ماشینهای مجازی در Cloud است. Google Cloud نیز Compute Engine را برای ارائه ماشینهای مجازی و منابع محاسباتی ارائه میکند.
در کنار این شرکتها، ارائهدهندگان متعدد دیگری نیز در سطح بینالمللی و داخلی خدمات زیرساخت Cloud ارائه میکنند. وجود این گزینههای متعدد به سازمانها امکان میدهد ارائهدهنده خود را بر اساس معیارهایی مانند موقعیت دیتاسنتر، SLA، امنیت، امکانات فنی، هزینه، پشتیبانی و الزامات قانونی انتخاب کنند.
چه زمانی استفاده از IaaS منطقی و بهصرفه است؟
IaaS میتواند گزینه مناسبی باشد زمانی که سازمان به کنترل نسبتاً زیاد بر محیط نرمافزاری خود نیاز دارد اما نمیخواهد تمام زیرساخت فیزیکی را خریداری و مدیریت کند. همچنین در پروژههایی که میزان منابع موردنیاز متغیر است، IaaS امکان افزایش و کاهش ظرفیت را فراهم میکند. استارتاپها و پروژههای جدید نیز میتوانند بدون سرمایهگذاری اولیه سنگین روی تجهیزات، زیرساخت موردنیاز خود را ایجاد کنند.
از طرف دیگر، سازمانهایی که نرمافزارهای خاصی دارند و برای اجرای آنها نیازمند کنترل سیستمعامل و تنظیمات سرور هستند، ممکن است IaaS را نسبت به سرویسهای کاملاً مدیریتشده مناسبتر بدانند.
با این حال انتخاب میان زیرساخت داخلی، IaaS یا سایر مدلهای Cloud باید پس از بررسی معماری، هزینه کل مالکیت، الزامات امنیتی، محل نگهداری داده، قوانین و سطح تخصص تیم فناوری اطلاعات انجام شود.
نکات طلایی پیش از انتخاب و خرید سرویس IaaS
پیش از انتخاب یک سرویس IaaS، نباید تصمیمگیری صرفاً بر اساس قیمت یک ماشین مجازی انجام شود. امنیت و Compliance از اولین مواردی هستند که باید بررسی شوند. سازمان باید بداند دادههای آن در کجا نگهداری میشوند، چه استانداردهایی توسط ارائهدهنده رعایت میشود و تقسیم مسئولیت امنیتی چگونه است.
SLA و دسترسپذیری سرویس نیز اهمیت زیادی دارند. برای سیستمهای حیاتی باید مشخص باشد ارائهدهنده چه سطحی از Availability را تضمین میکند و معماری مناسب برای مقابله با خرابی چگونه باید طراحی شود.
موضوع بعدی هزینه واقعی استفاده از Cloud است. هزینه Compute تنها بخشی از هزینه نهایی است و Storage، Backup، Network Traffic، Public IP و سرویسهای جانبی نیز میتوانند بر صورتحساب تأثیر بگذارند. همچنین باید کیفیت پشتیبانی فنی، ابزارهای مانیتورینگ، امکانات Backup، موقعیت جغرافیایی دیتاسنترها و قابلیت توسعه آینده بررسی شود.
آینده IaaS و زیرساختهای ابری به کجا میرود؟
زیرساخت به عنوان سرویس یکی از پایههای اصلی اکوسیستم Cloud محسوب میشود و توسعه فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، پردازش دادههای حجیم، سرویسهای آنلاین و معماریهای توزیعشده اهمیت دسترسی سریع به منابع محاسباتی را افزایش داده است.
امروزه IaaS دیگر صرفاً به اجاره یک ماشین مجازی محدود نیست. ارائهدهندگان Cloud مجموعه گستردهای از منابع محاسباتی، ذخیرهسازی، شبکه، GPU، ابزارهای مدیریت و قابلیتهای امنیتی را در اختیار مشتریان قرار میدهند.
در چنین شرایطی، سازمانها میتوانند بهجای تمرکز صرف بر مالکیت تجهیزات، بر نحوه استفاده بهینه از منابع زیرساختی تمرکز کنند.
جمعبندی؛ IaaS چیست و چرا اهمیت دارد؟
IaaS یا Infrastructure as a Service مدلی از رایانش ابری است که در آن منابع پایه فناوری اطلاعات مانند پردازش، ذخیرهسازی و شبکه بهصورت سرویس در اختیار مشتری قرار میگیرند.
در این مدل، ارائهدهنده Cloud مسئول مدیریت زیرساخت فیزیکی پایه است و مشتری کنترل بخشهایی مانند سیستمعامل، نرمافزارها، دادهها و تنظیمات محیط خود را در اختیار دارد.
کاهش نیاز به خرید تجهیزات فیزیکی، امکان افزایش و کاهش منابع، راهاندازی سریعتر زیرساخت و مدلهای پرداخت مبتنی بر مصرف از مهمترین دلایل استفاده از IaaS هستند.
در مقابل، مدیریت صحیح هزینهها، امنیت، پیکربندی منابع و انتخاب ارائهدهنده مناسب همچنان بر عهده سازمان است و نباید از آنها غافل شد.
به همین دلیل، IaaS را میتوان نقطهای میان کنترل مستقیم بر زیرساخت فناوری اطلاعات و استفاده از انعطافپذیری Cloud دانست؛ مدلی که به سازمان اجازه میدهد بدون مدیریت مستقیم تمام سختافزارهای زیرساختی، منابع موردنیاز خود را متناسب با نیاز کسبوکار دریافت و مدیریت کند.
سؤالات متداول
IaaS مخفف Infrastructure as a Service و به معنای «زیرساخت به عنوان سرویس» است. در این مدل، منابع زیرساختی مانند پردازش، ذخیرهسازی و شبکه از طریق Cloud در اختیار کاربران قرار میگیرند.
خیر. Cloud Computing مفهوم گستردهتری است و IaaS یکی از مدلهای ارائه خدمات در رایانش ابری محسوب میشود. PaaS و SaaS نیز از دیگر مدلهای شناختهشده خدمات Cloud هستند.
معمولاً خیر. در بسیاری از سرویسهای IaaS، کاربر ظرفیت محاسباتی موردنیاز خود را بهصورت ماشین مجازی یا منابع Cloud دریافت میکند و مالک سختافزار فیزیکی زیرین نیست.
یکی از مهمترین مزایای IaaS، امکان دسترسی سریع و انعطافپذیر به منابع زیرساختی بدون نیاز به خرید و نگهداری تمام تجهیزات فیزیکی است.
خیر. در IaaS مسئولیت امنیت میان ارائهدهنده و مشتری تقسیم میشود. ارائهدهنده مسئول امنیت بخشهایی از زیرساخت پایه است، اما مشتری همچنان مسئول مواردی مانند تنظیمات سیستمعامل، دسترسی کاربران، نرمافزارها و دادههای خود است.
Amazon Web Services، Microsoft Azure و Google Cloud از شناختهشدهترین ارائهدهندگان بینالمللی خدمات Cloud هستند و سرویسهای متعددی در حوزه زیرساخت ارائه میکنند.